1
گروه زمین شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
2
کارشناس ارشد زمین شناسی اقتصادی دانشگاه فردوسی مشهد
10.22067/gemiran.2026.48065
چکیده
نهشتهی بنتونیتی شیرمغز گِیسور در نزدیکی آبادی شیرمغز، واقع در 51 کیلومتری شمال شرق شهر قائن و 35 کیلومتری جنوب روستای گیسور، در پهنهی ایران مرکزی و قسمت شمالی زیر پهنهی بلوک لوت قرار گرفته است. با توجه به شواهد صحرایی و مطالعات میکروسکوپی و براساس آنالیز عناصر کمیاب و نادر خاکی با روش ICP-MS، نمونههای سنگ مادر بنتونیت شیرمغز عمدتا درمحدودهی داسیتی و توفهای آذرآواری و در موقعیت سری کالک آلکالن قرار گرفتهاند؛ اما واحدهای آندزیتی و به میزان کمتر بازالتی نیز در تولید این ذخیرهی معدنی نقش داشتهاند. مجموعا چنین بهنظر میرسد که از دیدگاه ترکیب شیمیایی، سنگ مادر بهوجودآورندهی بنتونیتها، عمدتا اسیدی تا حدواسط (داسیتی تا تراکی آندزیتی) بوده است. همچنین مطالعات صورت گرفته نشان داد که سنگهای آذرآواری نیز منشا مهمی برای بخشی از نهشتهی بنتونیتی مورد مطالعه میباشند. از سویی بررسی و پردازش تصاویر ماهوارهای ASTER، پراکندگی کانیهای رسی را در منطقه بارزسازی نمود. نمونههای بنتونیت شیرمغز، مورد آنالیزهای شیمیایی و کانیشناختی به روشهای XRF ، ICP-MS و XRD قرار گرفتند. نتایج حاصل از آنالیز XRD، حضور کانیهای فیلوسیلیکاتهی گروه اسمکتیت شامل بیدلیت و مونتموریونیت سدیک و کلسیک را بهعنوان کانیهای رسی اصلی این بنتونیت تایید نمود. نتایج آنالیزهای شیمیایی اکسیدهای اصلی در بنتونیت که نشانگر میانگین Na2O برابر با 21/2 درصد، میانگین CaO برابر با 77/0 درصد، میزان SiO2 در حد بالا (60 – 75 درصد) و میزان Al2O3 در حد متوسط (11 – 5/13 درصد) است، حاکی از سدیک بودن بخش مهمی از این ذخیرهی کانی صنعتی میباشد. همچنین میزان SiO2 بالا از نشانههای منشا گرمابی برای این نهشته است. منشا بنتونیت شیرمغز گیسور، دگرسانی آرژیلیک واحدهای آذرآواری و آتشفشانی منطقه میباشد که این دگرسانی، در ارتباط مستقیم با سیستم گسلی منطقه و خصوصا گسل امتدادلغزی است که نوار بنتونیتی در امتداد آن رخ داده است. براساس تحقیقات کانیشناختی و شیمیایی صورت گرفته، مهمترین کاربردهای صنعتی نهشتهی بنتونیتی منطقهی موردمطالعه در صنایع ریختهگری و گندولهسازی آهن میباشد.
